मस्टो परम्परा

मस्टो भन्ने के हो?

उपलब्ध लेखहरूमा मस्टोलाई पश्चिम नेपाल र कर्णालीको लोक–धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडेर वर्णन गरिएको छ। कतै यसलाई देवता, कतै स्थानीय परम्परा वा संस्कृति, र कतै समुदाय तथा गाउँसँग सम्बन्धित रक्षक शक्तिका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। नामका रूप पनि एउटै छैनन्—मस्टो/माष्टा, मुस्तो, मैधा, मौधो, मुइधो जस्ता उच्चारणहरू उल्लेख गरिएका छन्। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ: मस्टोको अर्थ र रूप कुनै एक पुस्तकको स्थिर परिभाषामा मात्र अट्दैन; स्थानीय भाषा, भूगोल, देवस्थल र कथासँगै यसको अर्थ बदलिन सक्छ। [१][२]

एक स्रोतले मस्टो परम्परालाई पश्चिम तथा सुदूरपश्चिम नेपालमा जीवित रहेको पुरानो परम्परा भनेर वर्णन गर्छ; अर्को स्रोतले कर्णाली र विशेष गरी सिंजा उपत्यकासँग यसको बलियो सम्बन्ध रहेको बताउँछ। जुम्ला क्षेत्रसम्बन्धी सामग्रीमा चाहिँ अलग–अलग गाउँका देवस्थल र तिनका जीवनकथाका कारण मस्टोका विभिन्न रूप देखिन्छन्। यी विवरणहरूलाई मिलाएर हेर्दा मस्टो एउटै नामभित्र रहेका धेरै स्थानीय परम्परा, देवस्थल र स्मृतिहरूको साझा संसार पनि हुन सक्छ। तर यसको ठ्याक्कै एकल उत्पत्ति कहाँ भयो भन्ने विषयमा स्रोतहरूबीच भिन्न धारणा छन्, त्यसैले यस लेखले त्यसलाई निश्चित इतिहासका रूपमा प्रस्तुत गर्दैन। [१][२][३]

देवता, स्थान र प्रतीक

मस्टोसम्बन्धी सामग्रीमा निश्चित मूर्ति अनिवार्य नहुने कुरा पटक–पटक आउँछ। केही स्थानमा ढुङ्गा, त्रिशूल, घण्टी, झण्डा वा देवताको उपस्थितिलाई जनाउने अन्य चिह्नलाई महत्व दिइएको उल्लेख छ। यस अर्थमा देवता केवल मूर्तिमा सीमित नभई देवस्थल, मण्डु, गाउँको स्मृति, स्थानीय नियम र पूजा गर्ने समुदायसँग सम्बन्धित हुन्छन्। [१][२]

जुम्ला क्षेत्रको अभिलेखले धेरै मस्टोका नाम तिनको मुख्य देवस्थल वा गाउँसँग जोडिएका हुन सक्ने बताउँछ। उदाहरणका लागि, कुनै नाम ढुङ्गाको रङ, दूधसँग सम्बन्धित चिह्न वा स्थानविशेषको अर्थबाट बनेको हुन सक्छ। त्यसैले फरक गाउँमा फरक नाम पाइनु विरोधाभास मात्र होइन; मस्टो परम्पराको स्थानिक स्वभावको संकेत पनि हो। एउटै नामलाई लिएर सबै क्षेत्र वा सबै परिवारको पूजा-विधि उस्तै ठान्नु उचित हुँदैन। [३]

पूजा, होम र सामुदायिक सहभागिता

पश्चिम नेपाल र कर्णालीका सन्दर्भहरूमा होम वा हवनको उल्लेख विशेष रूपमा आएको छ। तिल, घिउ, जौ जस्ता सामग्रीबाट अग्निमा आहुति दिने विधिलाई केही वर्णनले मस्टो पूजासँग जोड्छन्। पूजा वर्षमा एकपटक, अनुकूल समय वा स्थानीय पर्वको समयमा हुन सक्ने, र गाउँलेहरूले सानो–सानो सामग्री जुटाएर सामूहिक पूजा गर्न सक्ने विवरण पनि पाइन्छ। [१]

अर्को सामग्रीमा भदौ महिनासँग जोडिएको पैठ/पैठी जस्तो अवसर, र कतै केही वर्षको अन्तरमा कुलपूजा वा देउलीसँग सम्बन्धित आयोजनाको उल्लेख छ। तर यी सबै कुरा सबै ठाउँमा एउटै रूपमा लागू हुन्छन् भन्ने होइन। कुल, गाउँ, देवस्थल र स्थानीय चलनअनुसार समय, सामग्री र विधि फरक हुन सक्छन्। त्यसकारण कुनै परिवारको पूजाबारे लेख्दा परिवारकै पुजारी, धामी, जेठा सदस्य वा लिखित स्रोतबाट छुट्टै पुष्टि गर्नु आवश्यक हुन्छ। [१][२]

धामी, झाँक्री र परेली

मस्टो परम्पराको बुझाइमा धामीको भूमिका महत्त्वपूर्ण रूपमा आउँछ। एक स्रोतले धामी र झाँक्रीलाई एउटै अर्थमा नबुझ्न आग्रह गर्छ: त्यहाँ धामीलाई देवताको वचन वा उपस्थिति माध्यमबाट प्रकट गर्ने व्यक्ति र झाँक्रीलाई फरक प्रकारको मन्त्र–तन्त्र अभ्याससँग जोडेर वर्णन गरिएको छ। यो व्याख्या स्वयं स्रोतको दृष्टिकोण हो; वास्तविक अभ्यास भने स्थान र समुदायअनुसार फरक हुन सक्छ। [१]

जुम्लासम्बन्धी सामग्रीले ‘परेली’ लाई धामी वा ओरेकलले देवताको आवेश/उपस्थितिमा वाचन गर्ने देवताको जीवनकथा वा आत्मकथाजस्तो मौखिक स्रोत बताउँछ। यसमा देवताको यात्रा, देवस्थल, संघर्ष, खेतीपाती, पशुपालन वा स्थानीय इतिहासका अंश मिसिन सक्छन्। यही कारणले मस्टो परम्पराको धेरै ज्ञान पुस्तकमा होइन, वाचन, कथा, गीत र स्थानीय स्मृतिमा सुरक्षित रहेको देखिन्छ। मौखिक परम्परालाई सम्मान गर्नुपर्छ, तर वेबसाइटमा राखिने परिवार–विशेष जानकारीका लागि त्यसको स्रोत, वक्ता र मिति टिपेर राख्नु अझ राम्रो हुन्छ। [१][३]

१२ भाइ मस्टो र ९ बहिनी भवानी

‘१२ भाइ मस्टो’ र ‘९ बहिनी’ वा नवदुर्गा भवानीको ढाँचा धेरै विवरणमा देखिन्छ। मस्टोका भाइ र देवीका बहिनीहरूबीचको सम्बन्ध, र महादेव वा अन्य देवतालाई मातृपक्षीय मामासँग जोड्ने कथा पनि केही सन्दर्भमा आएको छ। तर जुम्ला क्षेत्रको विस्तृत संकलनले ‘१२’ सधैँ ठ्याक्कै बाह्र नामको स्थिर सूची नहुन पनि सक्ने देखाउँछ: विभिन्न विद्वान् र स्थानीय सूची जोड्दा धेरै नाम निस्कन्छन्, र ‘बाह्र भाइ’ कहिलेकाहीँ आदर्श वा सांकेतिक सङ्ख्या जस्तो हुन सक्छ। [२][३]

Basanta Lamsal को सामग्रीमा उल्लेख भएको एक सूचीमा आदि मस्टो, खप्पर/खापड मस्टो, बाबिरो मस्टो, रुमाल मस्टो, काला मस्टो, धडारे मस्टो, थार्पा मस्टो, बानी मस्टो, कावा मस्टो, मण्डली मस्टो, डाडे/दुधे मस्टो र दार्हे मस्टो छन्। तर यसलाई सबै ठाउँका लागि अन्तिम वा अनिवार्य सूची मान्नु हुँदैन। Ethnoflorence को जुम्ला–केन्द्रित सामग्रीमा बुडु, थार्पा, कावा, बाबिरो, उखाडी, दुधसिल्टो, खप्पर आदि धेरै स्थानीय नाम तथा देवस्थल उल्लेख छन्। सूचीको यो भिन्नताले स्थानीय परम्पराको विविधता देखाउँछ। [२][३]

माथिका दुवै सूची सन्दर्भ [२] मा दिइएका नामको नेपाली रूपान्तरण हुन्। फरक गाउँ, देवस्थल वा मौखिक परम्परामा हिज्जे, नाम र क्रम फरक हुन सक्छन्।

मस्टो र कुलदेवता: किन एउटै उत्तर हुँदैन?

मस्टो र कुलदेवताको सम्बन्धबारे सामग्रीमा एउटै, सर्वमान्य निष्कर्ष छैन। केही लेखक वा समुदायका सदस्यले मस्टोलाई खास समुदायको कुल वा पुर्ख्यौली देवतासँग जोड्छन्। अरू विवरणले हरेक गाउँ वा कुलको आफ्नै देवता, आफ्नै देवस्थल र आफ्नै कथा हुने कुरा जोड दिन्छन्। यसले मस्टो परम्परा र कुलदेवताको सम्बन्ध धेरै परिवारमा निकट हुन सक्ने भए पनि त्यसलाई सबैका लागि स्वतः लागू हुने नियम बनाउनु ठीक नहुने देखाउँछ। [१][२]

यस विषयमा समावेश गरिएको r/Nepal को सामग्री एक सामुदायिक अनलाइन छलफल हो। त्यहाँ मस्टोको उत्पत्ति, खास समुदाय, हिन्दू तथा बौद्ध प्रभाव र कुलदेवतासँगको सम्बन्धबारे फरक–फरक, कहिलेकाहीँ विवादित दाबी छन्। त्यसलाई यस लेखमा कुनै प्रमाणित इतिहासको रूपमा होइन, आजको सार्वजनिक बहसको उदाहरणका रूपमा मात्र राखिएको छ। परिवारको आफ्नै कुलदेवता वा पूजा-विधि निर्धारण गर्न यस्तो छलफलभन्दा परिवारभित्रको निरन्तर अभ्यास, पुजारी/धामीको जानकारी र लिखित वा मौखिक स्रोतको पुष्टि बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। [४]

थालेखर्क कुलपूजामा मस्टो

बगाले थापा थालेखर्क परिवारको जानकारीअनुसार मस्टो कुलपूजामा मानिने देवता हुन्। यस परम्परामा मस्टोको प्रतिनिधित्व धामीहरू मार्फत हुन्छ। त्यसैले थालेखर्कको मस्टोसम्बन्धी जानकारीलाई केवल व्यापक क्षेत्रीय प्रसङ्गका रूपमा होइन, परिवारको जीवित कुलपूजा अभ्यासको अंशका रूपमा पनि बुझ्नुपर्छ।

यस लेखमा पश्चिम नेपाल र कर्णालीका फरक–फरक गाउँ तथा देवस्थलका विवरण पनि छन्। ती विवरणले थालेखर्कको विधि स्वतः निर्धारण गर्दैनन्; परिवारको आफ्नै धामी, पुजारी, पूजा-विधि, देवस्थल र मौखिक स्मृति नै थालेखर्कको प्राथमिक स्रोत हुन्। परिवारमा मस्टोसम्बन्धी धामीको नाम, परेली, पूजाको मिति, निशान, कथा वा पुरानो दस्तावेज उपलब्ध भएमा योगदानमार्फत पठाउन सकिन्छ, ताकि यो पारिवारिक अभिलेख अझ स्पष्ट र जिम्मेवारीपूर्वक विस्तार गर्न सकियोस्।